Sultanahmet meydanındaki adı kanlı çınar olan ağacının lakabı hangisidir?
Cevap: Vakvak ağacı
Vaka-i Vakvakiye, yani Vakvak Olayı, bu ismi lise tarih kitabında görüp de merak etmeyen var mıdır acaba. Akla hemen ördekler gelse de, bana her zaman Vakvak Amca namı diğer Donald Duck çağrışımı yapardı, Vaka-i Vakvakiye aslında elim bir tarihi olaya verilmiş addır. Yani ördekle falan alakası yoktur, ya da yok mudur?
Dallarda kelleler
1656 senesinde vuku bulan olayda, her zamanki gibi durumlarından memnun olmayan yeniçeriler sarayın kapısına dayanır ve ellerindeki listedeki devlet adamlarının kellesini isterler. Neticede 14 yaşındaki IV. Mehmed karşı çıkmaya çalışsa da boyun eğecek ve saray ağası dahil 30 devlet adamı ağaçta sallandırılacaktır. Bu manzara, Türk-İslam mitolojisinde geçen ve meyveleri insan kellesi şeklinde olan Vakvak ağacını andırdığından Vakvak Olayı diye anılır.
Gerçekten de vakvak ağacnını Türk, Hint, Fars ve Arap mitolojilerinde bahsi geçer, kimi zaman Kaf Dağı’nın ardında kimi zaman Hindistan’da, anlatan gezgine göre değişen ama hep uzak diyarlarda yer alır. Değişik kaynaklarda değişik şekillerde betimlenen bu garip ağaç, Vakvak adası ya a Vakvak Dağı’nda yetişir; dallarında çıkan insan kafası şeklinde meyveler ses çıkartabilir, hatta kimi zaman konuşup kehanetlerde bile bulunurlar.
Hindistancevizinden kafalar
Vakvak ağacı mitinin çıkış coğrafyası olan Hindistan’da, Hindu ritüellerinde hindistan cevizinin insan kafası yerine kurban edildiği varsayılır. Pasifik ve Çin mitlerinde de hindistan cevizinin insan kafasından geldiğine dair hikayeler mevcuttur. Aslına bakarsanız hindistan cevizinin İngilizcesi olan “coconut” Potekizcede günlük dilde “kelle” anlamına gelen “coco” ya da “côco” yani “balkabağı kafalı umacı” kelimelerinden gelmektedir. Gerçekten de hindistan cevizinin insan kafasına olan benzerliği sadece bu meyvenin yetiştiği coğrafyada yaşayanların değil; onunla ilk tanışan Avrupalılar olan Portekizlilerin de dikkatinden kaçmamıştı. Bu benzerlikten ötürü vakvak ağacının hindistan cevizi ağacı olabileceği ihtimalini göz ardı etmemek gerekir.
Basralı Hasan’ın Vakvak’la imtihanı
Ünlü İngiliz doğabilimci, antropolojist ve gezgin Alfred R. Wallace’ın bu konudaki teorisi ise daha değişiktir. Wallace 1904 yılında yayınlanan makalesinde* Binbir Gece Masalları‘ndan Basralı Hasan’ın öyküsünde geçen vakvak ağacı tasvirinden yola çıkar ve kendisinin o bölgedeki seyahatlerine dayanarak ulaştığı sonucu yazar: Hasan’ın Bağdat’ta başlayan yolculuğunu izleyen Wallace, onu İran ve Orta Asya üstünden Çin’e, oradan Malay Takım Adaları’na kadar takip eder. Yolculuğu hikayede Vakvak Adaları olarak geçen yerde sonlanır. Wallace’a göre burası Endonezya civarındaki Aru Adalarıdır.
Hasan’ın hikayesinde bu adada yer alan Vakvak Dağı’ndaki ağacın dalları insan kafası gibidir ve güneş doğdu mu “vak vak” diye bağırırlar. Daha bu hikayeyi okumadan önce Wallace kendi Malay seyahatini anlatırken “tan ağırmadan ormanda yankılanan yüksek bir wawk-wawk-wawk sesi duyduk. Bu kahvaltısını arayan Büyük Cennet Kuşu‘nun (Great Bird of Paradise) sesiydi” diye yazmıştı. Ona göre sabahları duyulan bu ses yalnızca yüksek değil aynı zamanda insan sesini andırır şekilde seri ve enerjikti, dolayısıyla kuş sesi olduğunun anlaşılmaması olasıydı.
İlginç ve detaylandırılmış bir teori doğrusu, acaba gerçekten de vakvak ismi bir kuşun ötüşünden mi geliyordu. Yani Vaka-i Vakvakiye isminin yaptırdığı ördek çağrışımı aslında beklenmeyecek kadar isabetli bir tahmine mi yol açıyor?