Dünyada ve Türkiye’de siyasal, ekonomik ve kültürel alan giderek aynı ilke etrafında örgütleniyor:
Güç kimdeyse hak, hukuk ve anlam da orada.
Devlet, piyasa, medya ve hatta dinî ya da kültürel yapılar bu hegemonik merkezin çevresinde diziliyor. Birey, yurttaş ve toplum ise çoğu zaman bu düzenin nesnesine indirgeniyor.
Bu tabloda temel soru şudur:
İnsanı merkeze alan, hak ve onuru esas alan bir sivil toplum, bu hegemonyaya karşı bağımsız bir hat kurabilir mi?
Bu sorunun cevabı, özgürlüğü nasıl anladığımızla başlar.
Özgürlük: Hegemonyanın Tanıdığı Alan mı, İnsan Onurunun Gereği mi?
Özgürlük yalnızca seçim sandığına gitmek ya da konuşabilmek değildir.
Özgürlük, insanın kendi iradesiyle düşünebilmesi, korkmadan karar verebilmesi ve baskı olmadan eyleyebilmesidir. Rousseau’nun dediği gibi insanın kendi iradesiyle hareket edebilmesi; John Stuart Mill’in vurguladığı gibi başkasının hakkını çiğnemediği sürece kendi hayatına yön verebilmesidir.
Ancak hegemonik düzenler özgürlüğü başka türlü tanımlar:
İnsana, bir “havalandırma bahçesi” kadar alan bırakırlar. Konuşursun ama etkileyemezsin. Oy verirsin ama yön veremezsin. Eleştirirsin ama sonuç değiştiremezsin.
Antik çağlardan bugüne uzanan “evcilleştirme” mantığı tam da budur:
İnsanı kafes içinde tutmak ama ona kendini özgür hissettirecek kadar alan vermek.
Bugün birçok ülkede sivil toplum da bu kafesin içine alınmıştır:
Fonlarla, izinlerle, mevzuatlarla, “makul” söylemlerle evcilleştirilmiş bir STK düzeni vardır. Sistem eleştirilir ama sistem sarsılmaz.
Gandhi’nin Kırdığı Şey: Kafesin Kendisi
Gandhi’nin tarihsel önemi tam da burada yatar. O, İngiliz sömürgeciliğine sadece siyasi olarak değil, ahlaki olarak meydan okudu.
Onun “Satyagraha” dediği şey, yani hakikate bağlılık, bir iktidar tekniği değil, bir insanlık hattıydı.
Gandhi şunu gördü:
Hegemonya, gücünü yalnızca askerlerden ve yasalardan değil, insanların itaatinden alır.
Bu itaat çekildiği an, en büyük imparatorluk bile çöker.
Bu nedenle Gandhi:
- Şiddete başvurmadı
- Yalanla savaşmadı
- Korku üretmedi
Ama milyonlarca insanın zihnindeki meşruiyet duvarını yıktı.
İngiltere Hindistan’da güçlüydü ama haklı değildi.
Gandhi bu farkı görünür kıldı. İşte sivil toplumun gerçek gücü tam burada yatar:
Meşruiyeti sorgulamak.
Bugün Sivil Toplum Neden Güçsüz?
İnsanı merkeze alan bir STK hattının önündeki en büyük engel, bağımlılıktır:
- Maddi bağımlılık
Fonlara, projelere, devlet onayına bağımlı STK, iktidara itiraz edemez. - Zihinsel bağımlılık
“Herkes böyle yapıyor”, “Şimdi sırası değil”, “Aman kapatılmayalım” dili, sivil toplumu felç eder. - Ahlaki bulanıklık
Haksızlıkla küçük pazarlıklar yapan yapılar, büyük adaleti savunamaz. - Parçalanmışlık
Kimlikler, ideolojiler ve korkular yüzünden insanlar ortak bir insanlık hattında buluşamaz.
Hegemonya tam da bu parçalanmışlıkla yaşar.
Peki Çözüm Nedir?
Gandhi’nin öğrettiği şey şudur:
Güce karşı güçle değil, meşruiyetle mücadele edilir.
İnsanı merkeze alan bir sivil toplum hattı için üç ilke zorunludur:
1. Hakikat
Yalanı değil, bedeli olan doğruyu söylemek.
2. Bağımsızlık
Ne iktidarın ne piyasanın ne de ideolojilerin uzantısı olmamak.
3. Kolektif Vicdan
Farklılıkları değil, insan onurunu ortak zemin yapmak.
Bu, seçimden seçime değil;
günlük hayatta, hukukta, sokakta, medyada, akademide, mahallede süren bir sivil direniş kültürü demektir.
Sonuç: Kafes Genişletilmez, Yıkılır
Bugün bize sunulan özgürlük, kafesin biraz büyütülmüş halidir.
Ama insan onuru, kafes içinde yaşayamaz.
Eğer sivil toplum sadece “izin verilen” alanda kalırsa, hegemonya kazanır.
Ama sivil toplum Gandhi’nin yaptığı gibi itaati çekerse, korkuyu aşarsa ve meşruiyeti sorgularsa, en güçlü iktidar bile çözülür.
Özgürlük bir lütuf değildir.
Bir hak ve bir bedel meselesidir.
Ve o bedeli ödemeye hazır olanlar, tarihi değiştirir.