Gerçeğe Saygı, Hukuki Güvenlik ve Tedbir Kararlarının Sınırı

Türkiye’de en büyük eksikliklerden biri, evrensel değerlerin yeterince içselleştirilememesidir. Bu değerlerin başında ise “gerçeğe saygı” gelir. Çünkü bir olay, işlem veya hukuki uyuşmazlık çoğu zaman hukuk, vicdan ve objektif gerçeklik temelinde değil; ideolojik aidiyetler, siyasi yakınlıklar, cemaat ilişkileri veya grup psikolojisi üzerinden değerlendirilmektedir.

Oysa hukuk düzeninin temel amacı; kişinin kimliğine, düşüncesine, mahallesine veya siyasi görüşüne göre değil, somut olgulara ve hukuka göre karar verilmesini sağlamaktır. Ancak bugün birçok kişi herhangi bir konuda araştırma yapmadan, bilgi sahibi olmadan, delilleri incelemeden yalnızca kendi çevresinin söylediklerini tekrar etmektedir. Başlıklar üzerinden hüküm verilmekte, manipülatif propaganda gerçek bilginin önüne geçmektedir. İçine bir miktar doğru bilgi katılmış yalanlar, toplumda çok daha kolay yayılabilmektedir.

Daha vahimi ise, bu yaklaşımın yalnızca sıradan insanlar arasında değil; kimi zaman kanaat önderlerinde, dini otorite olarak görülen kişilerde, hatta hukuki ve siyasi değerlendirme yapan çevrelerde dahi ortaya çıkabilmesidir. Kendi düşüncesine yakın olanın yanlışını eleştirmemek, hukuka aykırı olsa bile sessiz kalmak, “bizden” olduğu için yapılan yanlışı meşru görmek; aslında hakikat duygusunun zayıfladığını göstermektedir.

Oysa asıl olan insanlıktır. Asıl olan dürüstlüktür. Asıl olan herkes için adalettir. Dünyanın herhangi bir yerindeki tek bir insanın dahi haksızlığa uğramaması gerektiği düşüncesidir. İnsan onuru, siyasi aidiyetlerden daha değerlidir. Bir kişinin hakkı ile milyonların hakkı arasında öz itibarıyla fark yoktur. Evrensel hukuk anlayışı da tam olarak bunu ifade eder.

Bu nedenle hukuk devletinde temel mesele; kişilere veya siyasi sonuçlara göre değil, ilkelere göre hareket edilmesidir. Çünkü hukuk güvenliği, öngörülebilirlik ve kamu düzeni ancak bu şekilde sağlanabilir.

Geçtiğimiz günlerde bir siyasi partinin yıllar önce yapılan kongresine ilişkin olarak verilen karar, bu tartışmaları yeniden gündeme taşımıştır. İstinaf mahkemesi tarafından kongrenin “mutlak butlan” ile batıl olduğu yönünde değerlendirme yapılmış; buna bağlı olarak görev, tedbir ve uygulanabilirlik konuları ciddi tartışmalara neden olmuştur.

Oysa hukuk düzeninde görev ve yargı yolu uyuşmazlıklarının çözümüne ilişkin ilkeler bellidir. “Kanunların yarışması” olarak da ifade edilen ilkeye göre; özel kanun ile genel kanun çatıştığında özel kanun uygulanır. Ayrıca sonraki tarihli özel düzenleme önceliklidir. Bu nedenle Siyasi Partiler Kanunu’nun özel hükümleri karşısında genel atıf hükümlerinin uygulanması mümkün değildir. Böyle bir durumda, uyuşmazlığın adli yargı yerine seçim yargısının görev alanında olduğu yönünde değerlendirme yapılması gerektiği yönündeki görüşlerin ciddi hukuki temelleri bulunmaktadır.

Ancak tartışmanın daha da önemli boyutu, kesinleşmeden uygulanamayacak nitelikteki kararların ihtiyati tedbir yoluyla fiilen uygulanmaya başlanmasıdır.

Mahkeme kararlarının icrası bakımından temel kural, kararların kesinleşmeden uygulanabilmesidir. Özellikle para alacaklarına ilişkin kararlar bakımından bu doğaldır. Çünkü hüküm sonradan bozulursa ödenen miktarın geri alınması mümkündür. Fakat kişi hukukuna veya taşınmazın aynına ilişkin bazı kararlar bakımından hukuk düzeni özellikle kesinleşme şartını aramaktadır. Çünkü bu tür kararların uygulanması halinde geri dönüşü son derece güç hatta imkânsız sonuçlar ortaya çıkabilir.

Örneğin bir tapu iptal ve tescil kararının kesinleşmeden uygulanması durumunda taşınmaz üçüncü kişilere devredilebilir ve ortaya telafisi çok zor zararlar çıkabilir. Yine boşanma kararlarının kesinleşmeden uygulanması da ciddi hukuki karmaşa doğurabilir.

Bunu daha somut bir örnekle açıklamak mümkündür:

Bir kadın (“K”) ile erkek (“E”) evlidir. Daha sonra boşanırlar. Kadın, boşanmanın ardından başka bir erkekle (“YE”) evlenir. Sonrasında ilk boşanma kararının mutlak butlan ile batıl olduğu ileri sürülerek dava açılır ve mahkeme, ilk evliliğin geçerliliğinin devam ettiğine ilişkin karar verir. Bununla da yetinmeyip kadının tedbiren ilk eşiyle evliliğinin sürdürülmesine yönelik bir ara karar oluşturduğunu düşünelim.

Böyle bir durum hukuk güvenliği bakımından kabul edilebilir değildir. Çünkü boşanma kararları ve kişi hukukuna ilişkin inşai kararlar kesinleşmeden uygulanamaz. Kesinleşmeden uygulanması mümkün olmayan bir sonucun, ihtiyati tedbir yoluyla fiilen uygulanması ise usul hukukunun temel mantığıyla bağdaşmaz.

Zira ihtiyati tedbirin amacı davayı sonuçlandırmak değil; dava sonuna kadar mevcut durumu korumaktır. Tedbir kararı, uyuşmazlığı çözemez. Nihai hükmün yerine geçemez. Davanın sonucunu peşinen gerçekleştiremez.

Bu nedenle örneğin bir geçit hakkı veya kanal geçirilmesi uyuşmazlığında, “tedbiren geçişin sağlanması” çoğu zaman kabul edilmez. Çünkü bu durumda tedbir kararı, fiilen davanın sonucunu gerçekleştirmiş olur.

Aynı ilke siyasi partiler bakımından da geçerlidir.

Bir siyasi partinin kongresinin kesin hükümsüz sayılması, buna bağlı olarak sonraki kongrelerin geçersiz kabul edilmesi, eski yönetimin ve teşkilat yapısının tedbiren yeniden göreve getirilmesi; klasik anlamda geçici koruma sınırlarını aşabilecek sonuçlar doğurur. Çünkü burada artık mevcut durum korunmamakta; doğrudan doğruya yeni bir hukuki durum oluşturulmaktadır.

Üstelik siyasi partiler yalnızca özel hukuk tüzel kişileri değildir. Demokratik temsilin, örgütlenme özgürlüğünün ve seçmen iradesinin bir parçasıdır. Bu nedenle bu alanda verilen kararlar, milyonlarca insanı ve siyasal sistemi doğrudan etkileyebilir.

Tam da bu nedenle, kesinleşmeden uygulanamayacak nitelikteki inşai sonuçların ihtiyati tedbir yoluyla fiilen uygulanması; hukuki güvenlik, öngörülebilirlik ve hukuk devleti ilkeleri bakımından son derece ciddi tartışmalar doğurmaktadır.

Hukuk devleti, yalnızca mahkemelerin varlığı anlamına gelmez. Aynı zamanda kişilerin hangi durumda neyle karşılaşacağını öngörebildiği bir düzenin varlığıdır. Eğer hukuk kuralları kişilere, siyasi sonuçlara veya anlık değerlendirmelere göre değişiyormuş görüntüsü verirse toplumun hukuka olan güveni zedelenir. Belirsizlik arttıkça kamu düzeni zarar görür. Kaos ortamı oluşur.

Bu nedenle özellikle siyasi partiler gibi demokratik hayat bakımından özel öneme sahip yapılarda, ihtiyati tedbir kurumunun çok dar, ölçülü ve istisnai uygulanması gerekir. Aksi halde geçici koruma amacıyla düzenlenen tedbir mekanizması, fiilen siyasal alanı şekillendiren bir araca dönüşebilir.

Oysa hukuk; güç mücadelesinin değil, ilke ve kuralların üstünlüğünü korumak için vardır. Bunun yolu da ideolojilere göre değil, gerçeğe ve evrensel hukuk ilkelerine göre hareket etmekten geçmektedir.