İman ve İfade Özgürlüğü
Bir beyin fırtınası toplantısında din âlimi olduğu düşünülen bir kişiye söz hakkı verilmiş, kendisine sorular yöneltilmiştir. Ancak o kişi, “ben toptan iman ediyorum, doktrin anlamında inandığım her şeyi önceden kabul etmiş bulunuyorum, sorgulama hakkım yoktur” diyerek soruya yanıt vermekten kaçınmıştır. Bunun üzerine soruyu soran kişi de konunun anlaşıldığını belirterek tartışmayı sürdürmemiştir. Burada dikkat çekici olan nokta, kişinin iman ettiği hususlarda tartışmaya girmemesi, başkalarını ikna etmeye yönelmemesi ya da dilediği şekilde yorum yapmasıdır. Bu durum, inanç ve düşünce özgürlüğünün yanı sıra ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilmelidir.
İfade Özgürlüğü ve Söylenenin Değeri
Ancak özgürlük ile söylenen sözlerin değeri birbirinden ayrılmalıdır. Bir kimsenin “iki kere iki dokuz buçuktur” demesi ifade özgürlüğüdür, buna saygı gösterilir; fakat sözün kendisine saygı duyulması beklenemez. Zira yanlış, mantıksız veya absürt bir ifadeye saygı duyulması gerekmez. Dolayısıyla bu türden bir yaklaşımla tartışma yürütmek yahut aynı projede ortak çalışmak mümkün değildir. Saygı, kişinin düşüncesini açıklama hakkına yöneliktir; sözün içeriği ise eleştiriden ve reddedilmekten muaf tutulamaz.
Bilim ve İmanın Kesişim Noktası
Bilim ile iman, insan zihninin farklı işleyiş alanlarını temsil etmektedir. Bilim; sorgulamaya, şüpheye, deney ve gözleme dayanır. Dolayısıyla bilimsel bilgi, mutlak değil, sürekli gelişen bir nitelik taşır. Bir bilim insanının ifadesiyle “Bugünkü bilgilerimiz, yarınkilerin yarısı kadardır”. Bu söz, bilimin geometrik bir dizi gibi ilerlediğini, yani her yeni keşfin bir öncekinin katlanarak üzerine inşa edildiğini göstermektedir.
İman ise, epistemolojik olarak farklı bir zemine sahiptir. O, akıl yürütmeden ziyade teslimiyet ve kesinlik üzerine kuruludur. İman edilen bir önermenin rasyonel akıl yürütme ile çelişmesi durumunda dahi bu kabul sorgulanmaz. Hindu inancında ineğin kutsallığı veya Ganj Nehri’nin ağır kirliliğe rağmen kutsal kabul edilmesi bu durumun tipik örnekleri arasında gösterilebilir. Burada bilimsel gerçeklik ile inanç temelli kabuller arasındaki gerilim net biçimde ortaya çıkar. Bu noktada, Sokrates’in “Sorgulanmamış hayat, yaşanmaya değmez” (Platon, Apologia) ifadesi, bilimin yol gösterici karakterini açıkça hatırlatır.
Bilim ve İmanın Birlikteliği
Bununla birlikte iman ile bilimi mutlak surette karşıt kutuplar olarak değerlendirmek indirgemeci bir yaklaşım olur. İman, insana içsel bir anlam ve ahlaki yönelim kazandırırken; bilim, maddi dünyayı anlamlandırma ve dönüştürme gücü sunar. Bu bağlamda Albert Einstein’ın “Bilim dinsiz topal, din bilimsiz kördür” (Einstein, Religion and Science, 1930) sözü, iki alanın kendi sınırlarını koruyarak insan hayatına farklı açılardan katkı sunduğunu göstermektedir. Dolayısıyla mesele, bilimin yerine imanı veya imanın yerine bilimi ikame etmek değil; her iki alanın işlevini kendi sınırları içerisinde doğru kavramaktır.
Bilimin Yolculuğu
Bilim, sorgulamanın ve şüphe etmenin yoludur. Deney ve gözlemle, akıl yürütme ve hesaplamalarla daima daha doğruya yaklaşmaya çalışır. Bu nedenle, bir bilginin ifade ettiği gibi, “Bugünkü bilgilerimiz, yarınkilerin yarısı kadardır” sözü bilimdeki gelişimin sonsuzluğunu ve sürekli ilerleyişini anlatır. Bilim, geometrik bir dizi gibi, her adımda bir öncekinden katlanarak büyür ve yeni kapılar aralar. İman ise bu açıdan farklıdır; sorgulanmaz, kesinlik üzerine kuruludur. İnsan aklıyla çelişse bile, kabul ediliş biçimiyle tartışmanın dışındadır.
İmanın Mutlaklığı
Hindu inancında ineğin kutsallığı ya da Ganj nehrinin kirliliğe rağmen dokunulmaz sayılması bu ayrımı net biçimde gösterir. Bilim açısından bakıldığında, kirli suyun sağlığa zarar vermesi kaçınılmazdır; fakat iman, aklın ve deneyin ötesinde bir kabulle hareket eder. Bu nedenle, Sokrates’in “Sorgulanmamış hayat, yaşanmaya değmez” sözü, bilimin temel ilkesi olarak anlamlıdır; ancak inanç alanında böyle bir sorgulama yapılmaz. İman, iki kere iki dokuz buçuk da denilse kabul edilir; bilim ise iki kere ikinin neden dört ettiğini ispatlama çabasından asla vazgeçmez.
Sonuç
Sonuç olarak, bilim ve iman arasındaki ayrım, yöntem ve amaç farklılığında yatmaktadır. Bilim, aklın ışığını yakar; iman, kalbin huzurunu sağlar. Tehlike, iman adına aklın kapatılması ya da bilim adına kalbin yok sayılmasıdır. Gerçek olgunluk, bu iki alanı birbirinin yerine ikame etmeden, kendi bağlamlarında kavrayabilmektir. Böylelikle insan hem düşünce dünyasında hem de manevi boyutta özgürleşebilir.
Yanlışları Gizlemenin Tehlikesi
Yanlışları konuşmamak, bir bakıma halının altına süpürmek ya da “kol kırılır yen içinde kalır” mantığıyla susmak, çürümeyi büyütmekten başka bir şey değildir. Oysa “açık yaraya kurt düşmez” sözü, şeffaflığın önemini özlü biçimde anlatır. Hele ki din adına ortaya çıkanların aynı ayeti, aynı hadisi sayısız şekilde farklı yorumladığı bir ortamda, Allah adına hüküm vermek, yaratıcı adına yargı dağıtmak ne büyük hadsizliktir. İnsanın haddini aşarak mutlak hakikat karşısında söz söylemeye kalkması, yalnızca hakikati değil, insanın kendi onurunu da zedeler.
İnsanın Belirsizliği
Matematiksel açıdan düşünüldüğünde ise insan, evrende A/∞ oranında yani “belirsiz” bir varlıktır. Bir bilgisayarın saniyede yüz milyara kadar saydığı ve yüz milyar yıl boyunca saymaya devam ettiği düşünüldüğünde, ortaya çıkacak sayı bütün insanlık tarihinin toplamını katbekat aşar. Dahası, bunun yüz milyarlarca kat fazlası da mümkündür. Böylesine muazzam bir ölçekte insanın varlığı sıfır bile değildir; “belirsiz”dir. Hal böyleyken, bu sonsuz evrenin yaratıcısı adına konuşmaya, onu savunmaya ya da onun adına hüküm vermeye kalkmak en hafif ifadeyle abesle iştigaldir. Çünkü yaratıcıya zarar gelmez; asıl küçülen, hakikatin karşısında haddini unutup ahkâm kesmeye çalışan insandır.