Giriş
Modern devletlerde adil yönetimin ve kamu yararının sağlanmasının temel koşulu, liyakat ilkesidir. Oysa günümüzde giderek artan şekilde, atanacak kişilerin niteliğinden çok, kimliği, kökeni, aidiyeti ya da belirli bir toplumsal grubun “temsili” gerekçe gösterilerek yapılan öneriler, kamusal ahlakı ve hukuku zedeleyen derin bir kriz yaratmaktadır. Hele de yürütmenin zirvesi olan makamlarda bu tür önerilerin dile getirilmesi, sadece ehliyetin değil, devletin tarafsızlık ilkesinin de açıkça ihlalidir.
Bir yönetim pozisyonuna bir kişinin hangi topluluktan geldiği üzerinden “kontenjan” gibi bakılması, hak edenin değil, belirli bir aidiyeti olanın öncelenmesi, kamusal görevin amacını tersine çevirir. Bu anlayış, doğrudan anayasal düzeni tahrip eden, kamu düzenini zayıflatan, adaleti gölgeleyen bir zihniyetin ürünüdür.
Özellikle başkan yardımcılığı gibi üst düzey görevlere mezhepsel ve etnik temelli öneriler sunulması, kabul edilemez ve fahiş bir hatadır.
Bu tür öneriler liyakati, hakkaniyeti ve adaleti rafa kaldırmakta; devleti bir hizmet kurumu olmaktan çıkarıp, sadakat ilişkileriyle örülmüş bir çıkar koalisyonuna dönüştürmektedir. Oysa devlet, kişisel sadakatlerin değil; kamusal sorumluluğun, eşitliğin ve liyakatin alanıdır.
- Kimlik Odaklı Atama Talepleri: Adalet Yerine Popülizm
Bir kişinin yalnızca ait olduğu sosyal zümreden dolayı önemli bir göreve getirilmesini istemek, hukuka aykırılığın normalleştirilmesi demektir. Bu anlayış, toplumu kimlik kümelerine ayırır; birleştirici değil ayrıştırıcıdır. Bu tür yaklaşım:
Toplumsal huzuru değil, bölünmeyi teşvik eder,
Kamu görevinin “temsil” değil, “hizmet” olduğunu unutturur,
Hukuki değil, psikolojik tatmin üzerinden siyasal meşruiyet üretmeye çalışır.
Devlet yönetimi duygu değil hukuk, temsiliyet değil yeterlilik, eşitlik değil ehliyet temelli olmalıdır. Bu ilkeye aykırı davranmak, meşru görevi siyasi ödüle dönüştürür.
- Takiyye, Tevil ve “Vazife” Maskesiyle Ahlaksızlığın Meşrulaştırılması
Bazı aktörlerin, hukuk dışı taleplerini ve uygulamalarını, “dinin korunması”, “hakkın hatırı”, “milletin birliği ve devletin bekası” ya da “hainlerle mücadele” gibi sorgulanamaz kavramlarla aklamaya çalışmaları, yalnızca suçun içeriğini değil, ahlaki boyutunu da karartmaktadır.
Bu, tevil yoluyla suçu makbul hale getirme, takiyye ile toplum mühendisliği yapma, meşru olmayanı kutsal bir amaca hizmet gibi sunma çabasıdır. Hukuken yanlış olan bir eylemi, etik olarak doğruymuş gibi göstermek; en tehlikeli siyasal manipülasyon biçimidir.
Toplumun vicdanında suçun “cezalandırılması” değil “kutsala saygı” gerekçesi ile “görmezden gelinmesi” düşüncesi yerleştiğinde, hukuk devleti yerini keyfiliğe bırakır.
Hukuksuzlukların, ‘dinin korunması’, ‘hakkın hatırı’, ‘milletin birliği ve devletin bekası’ ya da ‘hainlerle mücadele’ gibi sorgulanamaz kavramlarla aklanmaya çalışılması, toplumda adalet duygusunu köreltmekte, ahlaki çözülmeyi hızlandırmaktadır.
- Liyakat Yerine Aidiyetin Konması: Sistematik Ahlak Bozulması
Atamalarda bilgi, beceri, tecrübe ve sorumluluk bilinci gibi objektif kriterler yerine; tanıdıklık, bağlılık ya da siyasal etiketin esas alınması, sadece bireysel hak kaybı yaratmaz. Bu tür tercihler:
Kamu hizmetinde verimsizlik doğurur,
Niteliksizliği sistemleştirir,
Devlete olan güveni azaltır,
Yolsuzluk ve usulsüzlüğü artırır.
Bu durum, klasik anlamda bir hırsızlık gibi görünmese de, “nitelikli kamu zararı” üretir. Sadakat ödüllendirilirken, liyakat dışlanır. En kötüsü de bu kötülük, toplum nezdinde “doğal” hale gelir.
- Siyasal Sorumluluk Yerine Siyasal Kıyak: Anayasal Suç
Seçim dönemlerinde oy karşılığında verilen sözlerin, görev dağılımı ya da kamu kaynaklarının paylaşımı gibi pratiklere dönüşmesi, hukuki değil müteahhit mantığıdır. Bu tür siyasal “iş takibi”:
Kamu hizmeti değil, çıkar ilişkisi yaratır,
Toplumu “bizden” ve “öteki” şeklinde ayrıştırır,
Kurallar yerine kişilere özel uygulamalar doğurur.
Kamu görevini bu şekilde kullanmak, Anayasal düzeni dolaylı yoldan ihlal etmektir. Çünkü anayasa, “eşit yurttaşlık” ve “tarafsız kamu yönetimi” ilkesine dayanır.
- Çözüm: Evrensel İlkeler ve Hukuki Güvence
Bu tür yozlaşmış sistemden kurtulmak için:
Tüm atamalar, şeffaf ve ölçülebilir kriterlere bağlanmalı,
Siyasi görev dağılımlarında “temsil” değil, “ehliyet” aranmalı,
Yasal boşluklardan faydalanarak işlenen kamu zararları ve seçilmişlerin iş takipleri Anayasal suç olarak tanımlanmalı,
“Vazife” ya da “kutsal dava” bahanesiyle işlenen hukuka aykırılıklar, en ağır biçimde cezalandırılmalı.
Kamu görevi, hiçbir grubun, zümrenin ya da ideolojinin temsil alanı değildir. Kamu görevi, toplumun tamamına adil, tarafsız ve ehliyetli şekilde hizmet etme yükümlülüğüdür.
“Yeri Doldurulamaz İnsan Yoktur” Anlayışı Hakim Kılınmalıdır: Hiç kimsenin bir makam için “yeri doldurulamaz” olmadığı anlayışı benimsenmelidir. Makamlara atamalar, kişisel popülarite veya siyasi sadakat yerine, görev tanımına uygun niteliklere sahip en yetkin kişilerin seçildiği bir sistem üzerinden yürütülmelidir. Kamu kaynaklarının, yöneticilerin kişisel güvencesi veya şov amaçlı kullanımları (örneğin aşırı koruma ordusu) kaldırılmalıdır.
Liyakat, sadece devletin değil, aynı zamanda siyasi partilerin de gücünü ve saygınlığını artıracak bir ilkedir. Kamu işi, tüm toplumun emanetidir ve “işi ehline vermek” anlayışı, hem etik hem de yönetimsel açıdan bir zorunluluktur. Bu ilkelere bağlı bir kamu yönetimi, şeffaf, hesap verebilir, adil ve sonuç odaklı bir yapıya dönüşerek, ülkenin refahını ve toplumsal barışını güvence altına alacaktır.
Sonuç: Ahlak, Hukuk ve Liyakat Ortak Zeminidir
Devleti yönetenlerin sorumluluğu, sadece mensubu oldukları çevreye değil, toplumun tüm fertlerine karşıdır. Bir göreve getirilecek kişiyi “kimin adamı” olduğuna göre değil, “o işi yapmaya ne kadar layık” olduğuna göre seçmek, hem ahlaki hem hukuki hem de anayasal bir zorunluluktur.
Kimlik siyaseti üzerinden kadro ve makam dağıtımı, sadece yönetimsel bir hata değil, ahlaki bir çöküştür. Hiçbir kutsal gerekçe, hukuka aykırılığı meşrulaştıramaz. Hiçbir toplumsal fayda iddiası, adaletin zedelenmesini haklı kılamaz. Ve hiçbir yönetici, görevi kötüye kullanmayı bir “iyilik” gibi sunarak toplumun aklıyla alay edemez.