Geçtiğimiz üniversite sınavında bir öğrencinin kıyafeti ve çıkarılamayan küpesi nedeniyle sınava alınmaması, kamuoyunda geniş bir tartışma başlattı. Bu olay, sadece bir sınav kuralı ihlalinden öteye geçerek, bireysel özgürlük, toplumsal normlar, ahlak ve sorumluluk gibi temel kavramlar etrafında hararetli bir söylemi tetikledi. Bir kesim, adayın giyim tarzını “ahlaksızlık” ve “provokasyon” olarak şiddetle eleştirirken, diğer bir kesim ise bunu “özgürlük” ve hatta “ilericilik” olarak savunup adayı yüceltti. Bu kutuplaşmada, konuya objektif ve evrensel değerler ışığında değil, ön yargılar ve sabit ideolojik düşüncelerle yaklaşıldığı görüldü. Bu durum, eylemlerin temelindeki ahlaki ilkelerin ve toplumsal beklentilerin daha derinlemesine incelenmesini gerekli kılmaktadır.
Sınav Kuralları ve Görev Bilinci
Bir eylemin ahlaki değeri, sonuçlarından ziyade, o eylemin ardındaki iyi niyetten ve genel ahlak yasasına duyulan saygıdan kaynaklanır. Üniversite sınavı gibi kritik bir ortamda, milyonlarca adayın eşit ve güvenli koşullarda sınava girmesini sağlamak amacıyla belirlenen kurallar, nesnel standartlardır. Bu kurallara uymak, sınava giren her adayın ortak hedefe, yani eğitimde adalete ulaşması için üstlenmesi gereken bir görevdir. Adayların kıyafetleri ve yanlarında bulunduracakları eşyalar konusunda titizlik göstermesi gerektiği, sınav güvenliğinin sağlanması ve olası kopya girişimlerinin engellenmesi adına evrensel kabul gören bir gerekliliktir. Dolayısıyla, adayın küpesini çıkaramaması veya kıyafetinin kurallara uygun olmaması, kişisel bir tercih meselesi olmaktan çıkarak, bu kurallara uyma görevinin yerine getirilememesi problemine dönüşür. İyi niyetin (sınava katılma arzusu) olması yeterli değildir; niyetin, evrenselleştirilebilir bir ilkeye (sınav kurallarına uyma) uygun eyleme dönüşmesi beklenir. Her davranışta bir ölçü olmalı, her seçimde bir sınır bulunmalıdır. Örneğin, uyuşturucu bağımlılığı da bir tür “özgürlük” olarak görülebilir, ancak bağımlıların bundan kurtulamamaları ve hayatlarının en büyük pişmanlığı olarak görmeleri, bu tür bir “özgürlüğün” gerçek olmadığını kanıtlar. Benzer şekilde, “benim bedenim, benim kararım” düşüncesi de sınırsız bir özgürlük tanımı değildir. Gerçek özgürlük, kişinin tutkuların ve arzuların kölesi olmak yerine, kendi aklıyla koyduğu ahlak yasasına uygun hareket etmesidir. Bu, bireyin yalnızca anlık hazlarına veya kişisel çıkarlarına göre değil, aynı zamanda eyleminin evrensel bir ilke haline gelip gelemeyeceğini sorgulayarak eylemesidir. Dolayısıyla asıl özgürlük, kişisel hazlardan ve ben merkezli arzulardan uzak durma, kendi kendine yasa koyma ve bu akılcı yasaya uyma yeteneği olan özerkliktir. İnsan, ancak bu şekilde, yani evrensel ahlaki buyruklar doğrultusunda eyleyerek gerçek anlamda özgürleşir ve insanlık onurunu gerçekleştirir. Marjinal bir tavır nedeniyle bunun ülke bazında tartışılması da absürttür.
Bireysel Seçimler ve Evrensel İlke Testi
Kıyafet seçimi kuşkusuz bireysel özgürlük alanına dahil bir haktır. Ancak bireysel özgürlük sınırsız değildir; her eylemin evrensel bir yasa haline gelip gelemeyeceği sorusuyla test edilmesi gerekir. Bir eylemin genel bir yasa olmasını isteyebileceğin bir biçimde eylemek, bu testin temelidir.
Bu olayda, adayın giyim tarzını savunurken kullanılan “özgürlük” argümanı bu ilke ışığında sorgulanabilir. Şöyle ki: Her birey sınav gibi resmi ve belirli kurallarla çevrili bir ortamda dilediği gibi giyinme özgürlüğüne sahip olsaydı, bunun sınav güvenliği ve düzeni üzerindeki potansiyel etkileri ne olurdu? Ya da çok kısa şort yerine bikini ile ve üstsüz sınava bir kısım özgürlük yanlıları karşı çıkacaktır, çünkü toplum sağduyu ile herkesin bu tarz giymesi durumunu düşünerek marjinal giyimi reddedecektir. İşte bunun sınırı, en azından toplumun kabulleri ve genel düzen beklentisi olmalıdır. Ne şiddetle linç etmek, ne de kahramanlaştırmak doğru değildir. Herkesin bu şekilde giyindiği bir senaryoda, sınav ortamının ciddiyeti, düzeni ve eşitlik ilkesi korunabilir miydi? Eğer bu eylem, evrensel bir kural olarak arzu edilemez bir kaosa veya haksızlığa yol açıyorsa, o zaman gerçek özgürlük tanımına uymaz. Çünkü gerçek özgürlük, kişinin kendi aklıyla koyduğu ve herkes için geçerli olabilecek ahlak yasasına uygun davranmasıdır; yani özerklik. Her istediğini yapmak değil, evrensel ahlak yasasının emrettiği gibi eylemektir.
Toplumsal Kutuplaşma ve Ortak Değerler
Olayın ardından yaşanan şiddetli eleştiriler ve “linç” kültürü ile aşırı yüceltmeler, modern toplumların birbiriyle çatışan normatif beklentilerini ve hoşgörü eksikliğini gözler önüne serdi. Bir kişinin giyim tarzının doğrudan “ahlaksızlık” olarak damgalanması veya “ilericilik” olarak ilan edilmesi, çoğu zaman rasyonel bir ahlaki değerlendirmeden ziyade, bireysel veya toplumsal önyargılara dayanır. Ahlaki bir eylem, sadece sonuçları veya dış görünüşü ile değil, ardındaki niyet ve evrenselleştirilebilirlik ilkesi ile ölçülmelidir.
Bu olayda alınması gereken ders, eğitimin sadece bir bilgi aktarımı süreci olmadığı, aynı zamanda sorumluluk, kurallara saygı, empati ve iş birliği gibi evrensel değerleri de içermesi gerektiğidir. Bir toplumun tüm bireylerinin bu değerlere riayet etmesi, kolektif başarının ve huzurlu bir bir arada yaşamanın temelidir. Bu tür olayların, kutuplaştırıcı yorumlarla değil, evrensel değerler ve akılcılık çerçevesinde ele alınması, hem bireyin hem de toplumun gelişimine daha fazla katkı sağlayacaktır. Kurallara uymak bir görevdir, ancak bu görevin ihlalinin yorumlanması ve ele alınışı da ahlaki bir olgunluk gerektirir.